Baterie litowo-jonowe zasilają dziś niemal wszystko: telefony, laptopy, hulajnogi, rowery elektryczne, elektronarzędzia i samochody. Wraz z ich wszechobecnością rośnie jednak liczba pożarów, które wywołują - od zapalających się w mieszkaniach hulajnóg po płonące zakłady recyklingu, do których baterie trafiają ukryte w zużytym sprzęcie. W tym artykule wyjaśniamy, jakie zagrożenia niosą baterie litowo-jonowe, dlaczego dochodzi do ich samozapłonu, czy zwykła bateria może się zapalić oraz czym gasić pożar baterii - w domu i w przemyśle.
Dlaczego baterie litowo-jonowe się zapalają? Ucieczka termiczna
Ogniwo litowo-jonowe to zminiaturyzowany magazyn energii, w którym elektrody rozdziela separator cieńszy od ludzkiego włosa, a całość wypełnia łatwopalny elektrolit organiczny. Ta konstrukcja zapewnia świetne parametry, ale ma piętę achillesową: gdy separator zostanie uszkodzony, dochodzi do zwarcia wewnętrznego, które błyskawicznie podgrzewa ogniwo. Powyżej pewnej temperatury rozpoczyna się tzw. ucieczka termiczna (thermal runaway): reakcje chemiczne wewnątrz ogniwa same generują ciepło szybciej, niż może ono zostać odprowadzone, temperatura rośnie lawinowo do kilkuset stopni, elektrolit paruje i zapala się, a ogniwo wyrzuca płomienie i toksyczne, palne gazy. W baterii złożonej z wielu ogniw ucieczka termiczna przeskakuje z ogniwa na ogniwo, dlatego pożar potrafi nawracać godzinami.
Do zwarcia wewnętrznego prowadzą trzy główne drogi: uszkodzenie mechaniczne (zgniecenie, przebicie, upadek - stąd pożary w rozdrabniaczach odpadów), nadmierne ładowanie lub ładowanie uszkodzoną albo nieoryginalną ładowarką oraz wady fabryczne ogniw, ujawniające się czasem po miesiącach normalnego użytkowania. Ryzyko podnoszą też wysoka temperatura otoczenia i głębokie rozładowanie: wbrew intuicji bateria litowo-jonowa rozładowana do zera nie jest bezpieczniejsza - głębokie rozładowanie degraduje ogniwo i może prowadzić do zwarcia przy kolejnym ładowaniu.
Czy zwykła bateria może się zapalić?
Klasyczne baterie jednorazowe (alkaliczne "paluszki") nie zawierają palnego elektrolitu litowego i same z siebie się nie zapalają - bateria paluszek może najwyżej przeciec lub, przy zwarciu biegunów (np. luzem w kieszeni z kluczami), silnie się nagrzać. Ostrożności wymagają natomiast litowe baterie jednorazowe oraz wszystkie akumulatory litowo-jonowe. Popularne pytanie o lampki choinkowe: czy lampki na baterie mogą się zapalić? Same ogniwa alkaliczne to znikome ryzyko, ale tania elektronika lampek, zwarcia w przewodach i ładowalne ogniwa litowe w wersjach akumulatorowych - już realne. Zasada jest prosta: wszystko, co zawiera akumulator litowo-jonowy, traktujemy jako potencjalne źródło ognia i nie ładujemy bez nadzoru, na łóżku ani na drodze ewakuacji.
Czym gasić baterie litowo-jonowe?
Pożar baterii różni się od zwykłego pożaru jedną cechą: ogniwo w ucieczce termicznej samo produkuje ciepło i tlen z rozkładu materiałów katody, więc odcięcie powietrza nie wystarcza. Kluczem jest chłodzenie - odebranie ciepła i przerwanie propagacji między ogniwami:
- duże ilości wody to podstawowy i zalecany środek: woda skutecznie chłodzi ogniwa i hamuje rozprzestrzenianie ucieczki termicznej; mgła wodna dodatkowo wiąże dym i pary elektrolitu
- małe urządzenie (telefon, powerbank), jeśli to bezpieczne, można zanurzyć w wodzie lub obficie polewać do całkowitego wychłodzenia
- gaśnice proszkowe i CO2 zbijają płomień, ale słabo chłodzą - po ich użyciu bateria często zapala się ponownie; nadają się do przygaszenia ognia na czas ewakuacji
- pamiętaj o wybuchowym charakterze zdarzenia: ogniwa strzelają płomieniem i mogą rozrzucać rozgrzane fragmenty, a wydzielane gazy są toksyczne - gaszenie z bezpiecznej odległości, przy dużych bateriach (rowery, hulajnogi, magazyny energii) priorytetem jest ewakuacja i telefon pod 112
Ugaszoną baterię trzeba obserwować lub przechowywać na zewnątrz, z dala od materiałów palnych - ucieczka termiczna potrafi wznowić się po wielu godzinach.
Baterie litowo-jonowe w przemyśle: cichy podpalacz zakładów recyklingu
Dla przemysłu największym problemem nie są baterie używane zgodnie z przeznaczeniem, lecz te wyrzucone: ukryte w zmieszanych odpadach, elektrośmieciach i złomie trafiają do sortowni i rozdrabniaczy, gdzie zgniecenie uruchamia ucieczkę termiczną. Branża odpadowa na całym świecie raportuje lawinowy wzrost pożarów z tej przyczyny. Zdradliwość scenariusza polega na opóźnieniu: uszkodzona bateria potrafi nagrzewać się minutami, wędrując w tym czasie z materiałem po przenośnikach - jako ciemna, nieświecąca gorąca cząstka, niewidoczna dla oka i zwykłych czujników.
Właśnie dlatego ochrona zakładów przetwarzania odpadów opiera się na detekcji podczerwieni: detektory True IR w systemach wykrywania i gaszenia iskier wykrywają nagrzewające się obiekty o temperaturze już od 250°C w strumieniu materiału i uruchamiają natychmiastowe gaszenie, a strefę rozdrabniania nadzoruje dodatkowo detekcja płomienia z szybką supresją mgłą wodną - kompletną koncepcję opisujemy w artykule o ochronie przeciwpożarowej w zakładach recyklingu. Analogiczne podejście chroni magazyny energii i strefy ładowania wózków oraz pojazdów elektrycznych w zakładach produkcyjnych.
Masz w procesie strumień odpadów, elektrozłomu lub strefy ładowania? Skontaktuj się z inżynierami Firefly - podpowiemy, jak wykrywać nagrzewające się baterie, zanim staną się pożarem.
FAQ - najczęściej zadawane pytania o pożary baterii litowo-jonowych
Dlaczego baterie litowo-jonowe się zapalają?
Najczęściej z powodu zwarcia wewnętrznego wywołanego uszkodzeniem mechanicznym, przeładowaniem, nieoryginalną ładowarką lub wadą fabryczną. Zwarcie uruchamia ucieczkę termiczną: lawinowy, samonapędzający się wzrost temperatury ogniwa, kończący się zapłonem łatwopalnego elektrolitu i wyrzutem płomieni oraz toksycznych gazów.
Co to jest ucieczka termiczna (thermal runaway)?
To stan, w którym reakcje chemiczne wewnątrz ogniwa generują ciepło szybciej, niż może być odprowadzone. Temperatura rośnie lawinowo do kilkuset stopni, ogniwo zapala się, a ciepło przeskakuje na sąsiednie ogniwa baterii. Dlatego pożary baterii nawracają i wymagają długiego chłodzenia nawet po pozornym ugaszeniu.
Czym gasić baterie litowo-jonowe?
Przede wszystkim dużą ilością wody, która chłodzi ogniwa i przerywa propagację ucieczki termicznej; małe urządzenia można zanurzyć w wodzie. Gaśnice proszkowe i CO2 tylko zbijają płomień i bateria często zapala się ponownie. Przy dużych bateriach (hulajnogi, rowery, magazyny energii) priorytetem jest ewakuacja i wezwanie straży pod 112. Ugaszoną baterię należy wystawić na zewnątrz i obserwować.
Czy rozładowana do zera bateria litowo-jonowa jest bezpieczna?
Nie do końca. Głębokie rozładowanie degraduje ogniwo (m.in. sprzyja wytrącaniu miedzi z kolektora), co może prowadzić do zwarcia wewnętrznego podczas kolejnego ładowania. Baterii nie należy trzymać długotrwale ani całkowicie rozładowanej, ani stale naładowanej do 100% - optymalne dla trwałości jest przechowywanie przy częściowym naładowaniu.
Czy zwykłe baterie paluszki mogą się zapalić?
Baterie alkaliczne same z siebie praktycznie nie - mogą przeciec lub nagrzać się przy zwarciu biegunów (np. luzem w kieszeni z metalowymi przedmiotami). Realne ryzyko pożarowe dotyczy akumulatorów litowo-jonowych i litowych baterii jednorazowych, dlatego urządzeń z takimi ogniwami nie należy ładować bez nadzoru ani przechowywać na drogach ewakuacji.
Dlaczego baterie są tak groźne dla zakładów recyklingu?
Bo trafiają tam ukryte w zmieszanych odpadach i elektrozłomie, a zgniecenie w rozdrabniaczu uruchamia ucieczkę termiczną. Nagrzewająca się bateria przez długi czas nie świeci i jest niewidoczna dla oka - wykrywają ją dopiero detektory podczerwieni True IR, czułe na ciemne gorące obiekty od 250°C, sprzężone z automatycznym gaszeniem na przenośnikach i w strefie rozdrabniania.