Skuteczne gaszenie pożaru to nie kwestia siły, lecz doboru właściwej metody. Ten sam ogień, który zniknie po chwili pod strumieniem wody, w innym scenariuszu po kontakcie z wodą eksploduje. W tym artykule porządkujemy sposoby gaszenia pożarów: wyjaśniamy, na czym polega działanie poszczególnych środków gaśniczych, co gasić czym według grup pożarów A-F, kiedy obowiązuje zakaz gaszenia wodą oraz jak wygląda gaszenie w wydaniu przemysłowym, gdzie o skuteczności decydują sekundy.

Na czym polega gaszenie pożaru? Cztery mechanizmy

Każda metoda gaśnicza sprowadza się do usunięcia co najmniej jednego z warunków spalania opisanych trójkątem spalania (materiał palny, tlen, ciepło) lub przerwania reakcji łańcuchowych podtrzymujących płomień:

  • chłodzenie - odebranie ciepła ze strefy spalania poniżej temperatury zapłonu (tak działa woda i mgła wodna)
  • tłumienie - odcięcie dostępu tlenu lub obniżenie jego stężenia (piana, CO2, koc gaśniczy, piasek, inertyzacja azotem)
  • odcięcie paliwa - usunięcie lub odizolowanie materiału palnego (zamknięcie zaworu gazu, wypompowanie cieczy, pas przeciwpożarowy)
  • inhibicja - chemiczne przerwanie reakcji łańcuchowych w płomieniu (proszki gaśnicze)

Znajomość tych mechanizmów pozwala zrozumieć, dlaczego dany środek działa na jeden typ pożaru, a na inny nie.

Przegląd środków gaśniczych

Woda. Najpowszechniejszy i najtańszy środek gaśniczy. Dlaczego woda gasi ogień? Ma wyjątkowo dużą pojemność cieplną i ogromne ciepło parowania - odparowując, odbiera ze strefy spalania olbrzymie ilości energii, a powstająca para dodatkowo rozrzedza tlen. Woda najlepiej sprawdza się przy pożarach grupy A (ciała stałe: drewno, papier, tkaniny). Ma jednak poważne ograniczenia, o których dalej.

Mgła wodna. Woda rozpylona na krople o średnicy rzędu dziesiątych części milimetra. Ta sama ilość wody rozbita na miliony kropel ma nieporównywalnie większą powierzchnię odbioru ciepła, błyskawicznie odparowuje i tłumi płomień, wypierając tlen ze strefy spalania. Efekt: skuteczne gaszenie przy zużyciu wody wielokrotnie mniejszym niż w tryskaczach, a więc i minimalne szkody wtórne. To dlatego systemy gaszenia mgłą wodną stały się standardem ochrony krytycznych maszyn w przemyśle.

Piana gaśnicza. Mieszanina wody, środka pianotwórczego i powietrza. Tworzy na powierzchni palącej się cieczy szczelny kożuch odcinający tlen i hamujący parowanie paliwa - dlatego to podstawowy środek do pożarów grupy B (ciecze palne). Sprawdza się też przy grupie A.

Proszki gaśnicze. Drobno zmielone sole (najczęściej fosforany lub wodorowęglany), które w płomieniu wychwytują wolne rodniki i błyskawicznie przerywają reakcje łańcuchowe. Proszki ABC gaszą ciała stałe, ciecze i gazy, proszki BC - ciecze i gazy, a specjalne proszki D - pożary metali. Ich słabość: zbijają płomień, ale nie chłodzą, więc żar może się ponownie rozpalić; zostawiają też trudny do usunięcia osad, co w otoczeniu maszyn i elektroniki bywa kosztowne.

Dwutlenek węgla (CO2). Gaz obojętny, który wypiera tlen i częściowo chłodzi. Gasi czysto, bez śladów, dlatego stosuje się go do urządzeń elektrycznych, elektroniki i cieczy palnych (grupy B i C oraz urządzenia pod napięciem). Wymaga ostrożności w pomieszczeniach: stężenie gaszące jest niebezpieczne dla ludzi.

Gazy obojętne i inertyzacja. W zamkniętych przestrzeniach (silosy, zbiorniki, młyny) stosuje się azot lub inne gazy obojętne, które obniżają stężenie tlenu poniżej granicy podtrzymania spalania. To standardowa metoda gaszenia tlących się silosów.

Koc gaśniczy i piasek. Proste środki tłumiące: odcinają dopływ tlenu. Piaskiem gasimy m.in. niewielkie pożary cieczy i miejsca, gdzie woda jest niewskazana; koc sprawdza się przy małych pożarach w zarodku, np. na osobie lub patelni.

Co gasić czym? Grupy pożarów A-F w praktyce

Dobór środka porządkuje europejski podział pożarów na grupy: A (ciała stałe żarzące się: drewno, papier, węgiel) - woda, mgła wodna, piana, proszek ABC; B (ciecze palne: benzyna, oleje, rozpuszczalniki) - piana, proszek, CO2, mgła wodna; C (gazy: metan, propan, wodór) - proszek, CO2, przede wszystkim odcięcie dopływu gazu; D (metale: magnez, aluminium, sód) - wyłącznie specjalne proszki D lub suchy piasek; F (tłuszcze spożywcze) - specjalne środki F lub koc gaśniczy, nigdy woda.

Zakaz gaszenia wodą - kiedy woda pogarsza sytuację?

Zakaz gaszenia wodą obowiązuje w kilku sytuacjach, w których woda zamiast pomóc, stwarza śmiertelne zagrożenie:

  • urządzenia pod napięciem - woda przewodzi prąd i grozi porażeniem; przed gaszeniem należy odłączyć zasilanie albo użyć CO2 lub proszku
  • płonące tłuszcze i oleje (grupa F) - woda wrzucona do rozgrzanego tłuszczu gwałtownie odparowuje i wyrzuca płonący olej w powietrze, powodując wybuch ognia
  • metale lekkie (grupa D) - magnez czy sód reagują z wodą, wydzielając wodór i potęgując pożar
  • substancje reagujące z wodą - m.in. karbid czy wapno niegaszone
  • rozległe pożary cieczy lżejszych od wody - zwarty strumień rozlewa płonącą ciecz i powiększa pożar (skuteczna bywa natomiast mgła wodna lub piana)

Zasady gaszenia pożarów - o czym pamiętać, zanim zaczniesz?

Przed rozpoczęciem gaszenia pożaru należy: zaalarmować otoczenie i w razie potrzeby wezwać straż pożarną (112 lub 998), ocenić, czy gaszenie w zarodku jest bezpieczne (mały ogień, znana przyczyna, droga odwrotu za plecami), odciąć jeśli to możliwe dopływ paliwa lub prądu oraz dobrać środek gaśniczy do rodzaju pożaru. Gasząc, kierujemy środek na źródło ognia (podstawę płomienia), nie na dym, i działamy z zachowaniem drogi ewakuacji. Żelazna zasada brzmi: gasimy tylko pożar w zarodku - jeśli ogień rośnie, dym gęstnieje lub środek gaśniczy się kończy, natychmiast się ewakuujemy. Życie jest ważniejsze od mienia.

Gaszenie w przemyśle: liczy się nie tylko "czym", ale przede wszystkim "kiedy"

W zakładzie produkcyjnym dobór środka gaśniczego to dopiero połowa sukcesu. Drugą połową jest czas: pożar maszyny pełnej pyłu czy oleju rozwija się w sekundach, więc żaden człowiek z gaśnicą nie zdąży zareagować wystarczająco szybko. Dlatego krytyczne urządzenia chroni się stałymi, automatycznymi systemami gaśniczymi, a najskuteczniejsza strategia sięga jeszcze wcześniej: systemy wykrywania i gaszenia iskier eliminują źródła zapłonu w czasie 100-300 milisekund, zanim pożar w ogóle powstanie, a systemy szybkiej supresji tłumią płomienie mgłą wodną w 0,3-5 sekund. W strefach zagrożonych eksplozją pyłu uzupełnieniem są rozwiązania ograniczania skutków wybuchu. Innymi słowy: w przemyśle najlepszym sposobem gaszenia pożaru jest niedopuszczenie do niego.

Chcesz dobrać właściwą metodę ochrony do swojego procesu produkcyjnego? Skontaktuj się z inżynierami Firefly - podpowiemy, gdzie wystarczy gaśnica, a gdzie potrzebna jest automatyka działająca w milisekundach.

FAQ - najczęściej zadawane pytania o sposoby gaszenia pożarów

Jakie są podstawowe sposoby gaszenia pożarów?

Cztery mechanizmy to: chłodzenie (odebranie ciepła - woda, mgła wodna), tłumienie (odcięcie tlenu - piana, CO2, koc, piasek, gazy obojętne), odcięcie paliwa (zamknięcie zaworu, usunięcie materiału) oraz inhibicja, czyli chemiczne przerwanie reakcji łańcuchowych w płomieniu (proszki gaśnicze). W praktyce wiele środków łączy kilka mechanizmów naraz.

Dlaczego woda gasi ogień?

Woda ma bardzo dużą pojemność cieplną i ogromne ciepło parowania: odparowując, odbiera ze strefy spalania ilość energii wystarczającą, by schłodzić materiał poniżej temperatury zapłonu. Powstająca para dodatkowo rozrzedza tlen wokół ognia. Mgła wodna wzmacnia oba efekty, bo rozpylona woda odparowuje niemal natychmiast na ogromnej powierzchni kropel.

Czego nie wolno gasić wodą?

Wodą nie gasimy: urządzeń pod napięciem (ryzyko porażenia prądem), płonących tłuszczów i olejów spożywczych (wyrzut płonącego tłuszczu), metali lekkich jak magnez czy sód (reakcja z wodą wydziela wodór), substancji reagujących z wodą (karbid, wapno niegaszone) oraz rozlewisk cieczy palnych zwartym strumieniem, który rozprzestrzenia ogień.

Czym gasić pożar urządzeń elektrycznych?

Po pierwsze, jeśli to możliwe, odłączyć zasilanie. Do gaszenia urządzeń pod napięciem stosuje się gaśnice śniegowe (CO2) lub proszkowe z oznaczeniem dopuszczającym gaszenie instalacji elektrycznych do określonego napięcia. CO2 ma tę zaletę, że nie zostawia osadu i nie niszczy elektroniki.

Co gasimy piaskiem?

Piasek działa tłumiąco: odcina dostęp tlenu. Stosuje się go do niewielkich pożarów cieczy palnych, miejsc, w których nie wolno używać wody (np. substancje reagujące z wodą, metale), oraz do zasypywania rozlanych, tlących się materiałów. To środek pomocniczy, skuteczny wyłącznie przy pożarach w zarodku.

Jaki system gaśniczy najlepiej chroni maszyny w zakładzie produkcyjnym?

Krytyczne maszyny chroni się stałymi, automatycznie wyzwalanymi systemami: najskuteczniejsze jest połączenie detekcji i gaszenia iskier (eliminacja źródeł zapłonu w 100-300 milisekund, zanim powstanie pożar) z systemem szybkiej supresji mgłą wodną (tłumienie płomieni w 0,3-5 sekund przy minimalnym zużyciu wody). Tradycyjne tryskacze pozostają ochroną budynku, ale reagują dopiero po kilku minutach, gdy straty w maszynie już powstały.