Systemy sygnalizacji pożarowej to fundament technicznej ochrony przeciwpożarowej budynków: to one jako pierwsze wykrywają pożar, alarmują ludzi i uruchamiają pozostałe urządzenia przeciwpożarowe. W tym artykule wyjaśniamy, z czego składa się instalacja sygnalizacji pożarowej, jaki jest jej cel, w jakich obiektach system sygnalizacji pożarowej obowiązkowo należy stosować, jakie normy i wytyczne regulują projektowanie oraz - co szczególnie ważne dla zakładów produkcyjnych - gdzie kończą się możliwości klasycznego SSP i potrzebna jest detekcja procesowa.
Co to jest system sygnalizacji pożarowej (SSP)?
System sygnalizacji pożarowej (SSP, nazywany też SAP - system alarmu pożarowego) to zespół urządzeń służących do samoczynnego wykrywania pożaru we wczesnej fazie, powiadamiania użytkowników obiektu i służb oraz sterowania urządzeniami przeciwpożarowymi. Mówiąc językiem popularnego pytania egzaminacyjnego: system sygnalizacji pożarowej zainstalowany w budynku ma na celu wykrycie pożaru w możliwie najwcześniejszym stadium, zaalarmowanie osób przebywających w obiekcie i odpowiednich służb oraz automatyczne uruchomienie zabezpieczeń - tak, aby maksymalnie skrócić czas od powstania ognia do podjęcia działań.
Z czego składa się instalacja sygnalizacji pożarowej?
Sercem systemu jest centrala sygnalizacji pożarowej (CSP) - urządzenie, które zbiera sygnały z elementów detekcyjnych, analizuje je, sygnalizuje alarmy i uszkodzenia oraz steruje pozostałymi urządzeniami. Do centrali podłączone są pozostałe urządzenia sygnalizacji pożarowej:
- czujki pożarowe - automatyczne detektory dymu (najczęściej optyczne), ciepła, płomienia, wieloparametrowe (multisensorowe), a w szczególnych zastosowaniach czujki liniowe i systemy zasysające analizujące próbki powietrza
- ręczne ostrzegacze pożarowe (ROP) - czerwone przyciski umożliwiające ręczne wywołanie alarmu
- sygnalizatory akustyczne i optyczne - informujące o alarmie osoby w obiekcie (w większych obiektach rolę tę przejmuje dźwiękowy system ostrzegawczy DSO)
- moduły sterujące i monitorujące - uruchamiające urządzenia przeciwpożarowe: oddymianie, drzwi i bramy pożarowe, zatrzymanie wentylacji, sprowadzenie wind, stałe urządzenia gaśnicze
- urządzenie transmisji alarmów - łącze monitoringu przekazujące alarm bezpośrednio do Państwowej Straży Pożarnej (dla wielu obiektów obowiązkowe)
Nowoczesne centrale pracują w technologii adresowalnej: każdy element ma swój adres, więc centrala wskazuje dokładne miejsce wykrycia pożaru. Standardem jest też organizacja alarmowania dwustopniowego: alarm I stopnia daje personelowi krótki czas na weryfikację zdarzenia, alarm II stopnia uruchamia pełną procedurę - to mechanizm ograniczający skutki fałszywych alarmów, których automatyczne instalacje generują w Polsce kilkanaście tysięcy rocznie.
Gdzie wymagane są systemy sygnalizacji pożarowej?
Katalog obiektów, w których stosowanie SSP jest obowiązkowe, określa rozporządzenie MSWiA w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów. Obejmuje on m.in.: budynki handlowe i wystawowe (jednokondygnacyjne o powierzchni strefy pożarowej powyżej 5000 m2, wielokondygnacyjne powyżej 2500 m2), teatry i kina o większej liczbie miejsc, budynki służące celom gastronomicznym o ponad 300 miejscach, hotele i pensjonaty powyżej 50 miejsc noclegowych, szpitale i sanatoria o większej liczbie łóżek, budynki wysokościowe użyteczności publicznej i zamieszkania zbiorowego, muzea i zabytki wskazane w odrębnych przepisach, podziemne garaże wielkopowierzchniowe, dworce i porty, banki oraz obiekty telekomunikacyjne i energetyczne o znaczeniu strategicznym. Niezależnie od tego wykazu obowiązek instalacji SSP może wynikać z ekspertyzy, warunków ubezpieczenia lub decyzji inwestora - w praktyce przemysłowej to ubezpieczyciel często wymaga ochrony wykraczającej poza ustawowe minimum.
Normy i wytyczne projektowania instalacji sygnalizacji pożarowej
Wymagania dla samych urządzeń określa seria norm EN 54 (każdy element SSP musi mieć certyfikat i dopuszczenie do stosowania w ochronie przeciwpożarowej). Zasady projektowania, montażu, odbioru i konserwacji opisuje specyfikacja techniczna PKN-CEN/TS 54-14 - to na nią wskazują przepisy i to ona jest punktem odniesienia przy odbiorach. W praktyce projektowej powszechnie stosuje się również wytyczne projektowania instalacji sygnalizacji pożarowej SITP WP-02 (aktualna edycja z 2021 roku), które doprecyzowują m.in. dobór i rozmieszczenie czujek, podział na strefy dozorowe oraz organizację alarmowania, a wiedzę systematyzuje wydawany przez CNBOP podręcznik projektanta systemów sygnalizacji pożarowej. Projekt wykonawczy systemu sygnalizacji pożarowej dla obiektów wymagających uzgodnienia musi być uzgodniony z rzeczoznawcą do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych.
Po uruchomieniu system trzeba utrzymywać: konserwacja systemu sygnalizacji pożarowej powinna przebiegać zgodnie z PKN-CEN/TS 54-14 i zaleceniami producenta (przeglądy okresowe, testy czujek i ROP, sprawdzenie zasilania rezerwowego), a przepisy wymagają przeglądów nie rzadziej niż raz w roku. Wszystkie zdarzenia, testy i naprawy dokumentuje się w książce eksploatacji systemu sygnalizacji pożarowej. Obsługę i nadzór warto powierzać personelowi po odpowiednim szkoleniu z zakresu SSP.
Dlaczego w zakładzie przemysłowym SSP to za mało?
SSP doskonale spełnia swoją rolę: chroni budynek i ludzi. Ma jednak konstrukcyjne ograniczenie - wykrywa pożar dopiero wtedy, gdy dym lub ciepło dotrą do czujki pod stropem. W hali produkcyjnej oznacza to, że ogień, który narodził się wewnątrz maszyny, filtra, silosu czy kanału transportowego, zostanie wykryty dopiero po wydostaniu się na zewnątrz - czyli po kilku minutach rozwoju, gdy straty w procesie już powstały. Do tego dochodzą realia przemysłowe: zapylenie i para zakłócają pracę czujek dymu, a wysokie stropy wydłużają czas detekcji.
Dlatego w obiektach produkcyjnych ochronę budynkową uzupełnia się detekcją procesową, działającą wewnątrz instalacji: systemy wykrywania i gaszenia iskier eliminują źródła zapłonu w strumieniu materiału w czasie 100-300 milisekund, detektory gazów pożarowych wykrywają tlenie w silosach na godziny przed pojawieniem się dymu, a systemy szybkiej supresji tłumią płomienie przy krytycznych maszynach mgłą wodną w 0,3-5 sekund. Oba światy - SSP i detekcja procesowa - nie konkurują ze sobą, lecz tworzą komplet: pierwszy chroni obiekt i ewakuację, drugi proces i ciągłość produkcji. Jak połączyć je w jedną spójną architekturę, opisujemy szerzej w przewodniku po ochronie przeciwpożarowej w przemyśle.
Zastanawiasz się, czy Twój zakład potrzebuje czegoś więcej niż czujek pod stropem? Skontaktuj się z inżynierami Firefly - przeanalizujemy proces i wskażemy miejsca, w których pożar rodzi się szybciej, niż SSP jest w stanie go zobaczyć.
FAQ - najczęściej zadawane pytania o systemy sygnalizacji pożarowej
Co to jest system sygnalizacji pożarowej (SSP)?
To zespół urządzeń do samoczynnego wykrywania pożaru we wczesnej fazie, alarmowania osób i służb oraz sterowania urządzeniami przeciwpożarowymi. W skład SSP wchodzą: centrala sygnalizacji pożarowej, czujki pożarowe, ręczne ostrzegacze pożarowe (ROP), sygnalizatory, moduły sterujące oraz urządzenie transmisji alarmów do PSP.
Jaki jest cel systemu sygnalizacji pożarowej zainstalowanego w budynku?
Celem jest wykrycie pożaru w możliwie najwcześniejszym stadium jego rozwoju, powiadomienie użytkowników obiektu i służb ratowniczych oraz automatyczne uruchomienie urządzeń przeciwpożarowych (oddymiania, drzwi pożarowych, zatrzymania wentylacji, stałych urządzeń gaśniczych), aby umożliwić bezpieczną ewakuację i ograniczyć rozwój pożaru.
Gdzie system sygnalizacji pożarowej jest obowiązkowy?
Wykaz określa rozporządzenie MSWiA w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków: obejmuje m.in. duże obiekty handlowe i wystawowe, teatry, kina, hotele powyżej 50 miejsc, szpitale, budynki wysokościowe, muzea, dworce, garaże podziemne o dużej powierzchni oraz wybrane obiekty energetyczne i telekomunikacyjne. Obowiązek może też wynikać z ekspertyzy technicznej lub wymagań ubezpieczyciela.
Jakie normy regulują systemy sygnalizacji pożarowej?
Wymagania dla urządzeń określa seria norm EN 54, a zasady projektowania, instalowania, odbioru i konserwacji - specyfikacja techniczna PKN-CEN/TS 54-14. W praktyce projektowej stosuje się dodatkowo wytyczne SITP WP-02:2021 oraz podręcznik projektanta systemów sygnalizacji pożarowej wydawany przez CNBOP-PIB. Projekt dla obiektów wymagających uzgodnienia zatwierdza rzeczoznawca ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych.
Jak często konserwować system sygnalizacji pożarowej?
Przeglądy techniczne i czynności konserwacyjne prowadzi się zgodnie z PKN-CEN/TS 54-14 i instrukcją producenta, nie rzadziej niż raz w roku, przy czym dobra praktyka (i wymagania wielu ubezpieczycieli) to przeglądy kwartalne lub półroczne obejmujące rotacyjne testy czujek, ROP, sygnalizatorów i zasilania rezerwowego. Wszystkie czynności odnotowuje się w książce eksploatacji systemu.
Czym różni się SSP od detekcji procesowej w przemyśle?
SSP wykrywa pożar, gdy dym lub ciepło dotrą do czujek w przestrzeni budynku - chroni obiekt i ludzi, ale ogień powstały wewnątrz maszyny, filtra czy silosu zauważa dopiero po jego wydostaniu się na zewnątrz. Detekcja procesowa działa wewnątrz instalacji: wykrywa iskry i gorące cząstki w strumieniu materiału (reakcja w milisekundach) oraz gazy pożarowe w silosach (ostrzeżenie na godziny przed dymem), zatrzymując zagrożenie zanim rozwinie się pożar. W zakładzie produkcyjnym oba systemy powinny się uzupełniać.